Waar Stond Pim Fortuyn Voor

Ik herinner me nog de dag dat Pim Fortuyn werd neergeschoten. Ik was toen nog een student, net bezig met mijn studie politieke wetenschappen, en ik stond echt even met mijn mond vol tanden. Het was zo onwerkelijk. We hadden het erover in de collegebanken, de docent was duidelijk aangedaan. Ik weet nog dat ik dacht: "Dit kan toch niet waar zijn?" En dan, een paar jaar later, als je terugkijkt, denk je: "Waar ging het eigenlijk allemaal over?"

Dat is een vraag die velen zich nog steeds stellen, hè? Wat stond Pim Fortuyn nu eigenlijk echt voor? Want laten we eerlijk zijn, zijn imago was best een ding. Die bril, die flamboyante uitspraken, het leek soms meer theater dan politiek. Maar daaronder, achter die glitter en glamour, zat een man met een boodschap. En die boodschap, die raakte kennelijk een gevoelige snaar bij heel veel mensen.

Laten we beginnen met de culturele identiteit. Dit was een van zijn absolute kernpunten. Hij vond dat Nederland, onze Nederlandse cultuur, onder druk stond. En dan had hij het vooral over de toenemende immigratie en de gevolgen daarvan. Hij was heel kritisch op het multiculturele beleid dat toen al jaren gevoerd werd. Hij vond dat Nederland zijn eigen waarden en normen moest behouden en verdedigen. Een beetje zoals je je eigen huis op orde houdt, weet je wel? Je laat niet zomaar iedereen binnen zonder regels.

Hij sprak over het behouden van onze identiteit, onze 'Hollandse gezelligheid', zoals hij het noemde. En dat klonk voor sommigen heel herkenbaar, als een warme deken. Voor anderen klonk het juist als een afwijzing, als een muur. En daar zit al meteen de tweespalt die hij zo treffend blootlegde. Hij zei: "We moeten niet doen alsof alles hetzelfde is, alsof culturen naadloos in elkaar overlopen." En dat was een beetje de politieke correctheid die toen heerste, een beetje ontkennen dat er verschillen waren.

Hij was ook ongelooflijk kritisch op de politieke elite. En dat is iets wat je tegenwoordig nog steeds enorm veel hoort, toch? Mensen hebben het gevoel dat ze niet gehoord worden door Den Haag. Pim Fortuyn, met zijn academische achtergrond en zijn soms arrogante trekjes, kwam ineens uit de hoek van "ik ben net als jullie". Nou ja, bijna dan. Hij had het idee dat de politiek te ver afstond van de gewone man, te veel bezig was met abstracte idealen en te weinig met de alledaagse zorgen van de mensen.

Hij zei dingen als: "De politiek praat in jargon, de politiek luistert niet." En dat sloeg enorm aan. Hij gaf mensen het gevoel dat hun onvrede gelegitimeerd werd. Hij benoemde de dingen die veel mensen dachten, maar niet durfden te zeggen. En dat maakte hem voor sommigen een held, een bevrijder van de politieke correctheid. Hij brak de taboes.

Waar was jij op 6 mei 2002: De Moord op Pim Fortuyn

En dan hadden we het nog niet eens over Europa. Pim Fortuyn was geen fan van de Europese Unie, zoals we die nu kennen. Hij vond dat Nederland te veel soevereiniteit had ingeleverd. Hij zag de EU als een bureaucratische moloch die de nationale belangen opofferde aan een groter, abstracter geheel. Hij pleitte voor een Europa van natiestaten, waarin landen zelfstandig bleven en alleen op specifieke gebieden samenwerkten. Een beetje alsof je met je buren afspreekt om samen het groenonderhoud te doen, maar dat je niet ineens met z'n allen één huis gaan bewonen.

Hij was bang dat de nationale cultuur en identiteit zouden verdwijnen onder de druk van een uniform Europa. En die angst, die voelden veel mensen wel. We houden van ons eigen land, van onze eigen tradities. De gedachte dat dat allemaal opgeslokt zou worden door een grote, anonieme organisatie, dat was voor velen geen prettig vooruitzicht. Hij zette de soevereiniteit van Nederland dus heel hoog in het vaandel.

Dan is er nog de kwestie van veiligheid en criminaliteit. Dit was ook een enorm belangrijk thema voor hem. Hij vond dat de criminaliteit in Nederland uit de hand liep en dat de overheid hier te laks mee omging. Hij pleitte voor strengere straffen en een hardere aanpak van criminelen. Hij zei dat we niet bang moesten zijn om te zeggen dat bepaalde groepen in de samenleving een grotere rol speelden in de criminaliteit. En dat was, wederom, een heel controversiële uitspraak destijds.

Pim Fortuyn Photos Photos and Premium High Res Pictures - Getty Images

Hij schuwde de confrontatie niet. Hij zei: "We moeten de grens dichtgooien" als het ging om bepaalde groepen mensen die naar Nederland kwamen. Hij gebruikte woorden als "ongewenst" en "asociaal" om mensen te beschrijven. Dit was natuurlijk voer voor critici, die hem beschuldigden van racisme en xenofobie. Maar voor zijn aanhangers klonk dit als een welkome eerlijkheid, als iemand die eindelijk de problemen durfde te benoemen.

Hij leek te zeggen: "We moeten weer controle krijgen." Controle over onze grenzen, controle over onze samenleving, controle over onze eigen toekomst. En die drang naar controle, dat is iets wat in onzekere tijden heel sterk naar boven komt. Mensen willen houvast, ze willen weten waar ze aan toe zijn. En Pim Fortuyn bood, op zijn manier, dat houvast.

Een ander punt waar hij zich hard voor maakte, was de stagnatie in de politiek. Hij vond dat de traditionele partijen te veel op elkaar leken, dat er geen echte vernieuwing meer was. Hij lanceerde zijn eigen partij, Leefbaar Nederland, en later de Lijst Pim Fortuyn, met het idee om de boel opschudden. Hij wilde de politiek democratischer maken, dichter bij de burgers. En dat deed hij dus ook, met zijn succes.

Hij was ook, laten we het niet vergeten, een liberaal. Hij geloofde in individuele vrijheid en minder overheidsbemoeienis in veel sectoren. Dat klinkt misschien vreemd als je denkt aan zijn pleidooien voor strengere straffen, maar hij zag dit niet als een tegenstelling. Hij vond dat de staat zich moest concentreren op haar kerntaken, zoals veiligheid en het handhaven van de rechtsorde, en zich minder moest bemoeien met de economie of het sociale leven.

Enkele uren voor zijn dood was Pim Fortuyn in Breda | Omroep Brabant

Hij was voor minder bureaucratie, voor een efficiëntere overheid. En wie is daar nou niet voor? Klinkt logisch, toch? Maar de manier waarop hij het bracht, was zo direct, zo confronterend, dat het meteen opsplinterde in 'voor' en 'tegen'.

Nu, als je dit allemaal bij elkaar optelt, wat zie je dan? Je ziet een politicus die oneliners had, die de gevoelens van de burger wist te vangen, die de onvrede met de gevestigde orde een stem gaf. Hij was geen ideoloog in de traditionele zin. Hij had geen dik boekwerk met een compleet uitgewerkte visie op de samenleving. Wat hij had, was een intuïtie voor wat er leefde onder de mensen.

Hij ging terug naar de kern van wat veel mensen belangrijk vonden: hun land, hun cultuur, hun veiligheid, hun portemonnee. En hij durfde de discussies aan te gaan die anderen liever vermeden. Dat maakte hem gevaarlijk voor sommigen, en bevrijdend voor anderen.

De roerige opkomst van Pim Fortuyn en de impact van zijn dood

De controverses die hij ontketende, de polariserende uitspraken die hij deed, waren vaak bedoeld om aandacht te genereren en om de status quo uit te dagen. Hij begreep dat de media werkte, dat een schokkende quote sneller de krantenkoppen haalde dan een weloverwogen beleidsvoorstel. En hij gebruikte dat tot op zekere hoogte.

Wat er na zijn dood gebeurde, was ook interessant. De politiek die hij had opgeschud, moest wel reageren. En veel van zijn thema's, of de manier waarop hij ze aansneed, zijn daarna wel teruggekomen in het politieke debat. De discussie over migratie is nooit meer weggegaan. De kritiek op Brussel is er nog steeds. De roep om veiligheid is luider dan ooit.

Dus waar stond Pim Fortuyn voor? Voor radicale eerlijkheid, voor het benoemen van problemen die veel mensen voelden maar niet konden uiten, voor het ter discussie stellen van het multiculturele ideaal, voor een kritische houding ten opzichte van Europa en voor een strengere aanpak van criminaliteit. En misschien, heel misschien, stond hij ook wel voor de angst die mensen voelen voor verandering, voor het onbekende. En voor de behoefte om te zeggen: "Genoeg is genoeg."

Het is makkelijk om hem weg te zetten als een populist, een provocateur. En ja, hij had die kanten zeker. Maar om te begrijpen waarom hij zoveel aanhang kreeg, moet je kijken naar de leegtes die hij vulde in het politieke landschap, en de frustraties die hij wist te kanaliseren. En dat, mijn vriend, is iets waar we als samenleving nog steeds mee worstelen, op de een of andere manier. Het blijft fascinerend.